Middeleeuwse metseltekens 1-1

Nederland

Niet zo maar versiering

De laatste tijd wordt er wel eens wat onderzoek gedaan naar de herkomst van de metseltekens, die op de muren van torens, kerken, poorten, kastelen en voorname woonpanden voorkomen, maar veel aandacht is er nooit voor geweest en nog steeds niet.

Al moet ik toch zeker 2 namen noemen die voor Nederland wel van betekenis zijn: Wim H.Th. Knippenberg en Herman Strijbos. Beide hebben belangrijk inventariserend en orienterend werk gedaan.

Lees eerst maar eens verder om te zien wat er met deze metseltekens wordt bedoeld.

Muurtekens in Zierikzee

De Ruit op de deuren van de stad

In Zierikzee vond ik op twee van de 3 overgebleven Middeleeuwse stadspoorten tot mijn grote verrassing het ruitmotief. Wat zou de reden zijn geweest om moeite te doen om ruiten aan te brengen op de voordeuren van de stad?

Was het slechts decoratie of had het een betekenis om de stad te verzekeren van voorspoed en vruchtbaarheid met de gedachte aan een gezond en overvloedig nageslacht en wellicht ook vruchtbare akkers in en rondom de stad?

De tekens zijn in groen-geglazuurde stenen uitgevoerd, wat wel meer voorkomt langs de zeekust. In feite waren deze stenen eigenlijk misbaksels t.o.v. het normale bakprocédé.

En hoeveel kans maakt de theorie dat we hier te maken hebben met de uitoefening van het recht binnen een bepaald rechtsgebied: de ban ?

Zierikzee: Zuidhavenpoort uit de 14e eeuw

In detail: ruit-symboliek op de Zuidhavenpoort te Zierikzee

ruit-symbool

Zien we de ruit hierboven opgevuld met groengeglazuurde steen, op de Nobelpoort hieronder zijn de contouren van de ruit (dubbel-concentrisch) aangegeven.

Zierikzee: Nobelpoort uit het begin van de 14e eeuw.

In detail: een van de beide ruitfiguren op de Nobelpoort te Zierikzee

dubbele-ruit symbool

Muurteken in Muiden

Van Rolde in Drenthe is bekend dat daar de Drost van Drenthe (tot 1688) de rechtspraak uitoefende in het koor van de kerk. Zolang er nog geen stadhuis beschikbaar was, zal de kerk ook onderdak geboden hebben aan de wereldlijke overheid.

Voor de gewone burger in de Middeleeuwen liepen die overheden trouwens toch in elkaar over. Trouwen deed je voor de kerk. Je kerkelijke plichten nakomen was je bewijs van goed gedrag. En zowel de katholieke kerk als de wereldlijke overheid kon tot vervolging en strafvoltrekking overgaan.

maalkruis aangebracht op middeleeuwse kerkmuur van de NH kerk te Muiden

Op de middeleeuwse kerkmuur(1425) van de St. Nicolaaskerk van Muiden (N-H) zien we een maalkruis aangebracht. Van het maalkruis staat wel vast dat het een symbool was van de wereldlijke overheid. Je komt het ook tegen op munten en zegels in die tijd. Het aanbrengen ervan op de kerkmuur bestempelde de kerk tevens tot een plek waar rechtspraak kon plaatsvinden.

Het maalkruis-symbool

Muurtekens in Vaassen:

kasteel 'De Cannenburgh'

Vaassen: kasteel De Cannenburgh, waarvan de linkerhoektoren de kruis-ruit-tekens draagt.

Maar er zijn ook plaatsen, waar je slechts kunt vaststellen dat het vooral om muurdecoratie gaat. De symbolen staan niet meer los, maar vormen een doorlopende patroon. In zo'n geval verliest het zijn symbool-functie.

Het kasteel de Cannenburgh te Vaassen (gesticht 3e kwart van de 14e eeuw) is een ratjetoe van allerlei stukjes metselwerk, die in de loop der eeuwen het kasteel het uiterlijk hebben verschaft van een eindeloos verstelde spijkerbroek. In een van de hoeken is nog een stukje middeleeuwse muurrest bewaard gebleven. En daarin zijn kruis-ruit-figuren als muurversiering ingemetseld.

hoek van kasteel de Cannenburgh te Vaassen met resten van muurversiering

Muurteken in Amsterdam

Amsterdam: voormalige stadspoort: Waaggebouw.

Amsterdam Sint Anthoniespoort: oude middeleeuwse stadspoort: maalkruis aan de noordzijde.

Ook op de oude Sint Anthoniespoort van Amsterdam ( uit 1488) (foto boven), ook wel Waaggebouw genoemd, treffen we een muurkruis aan in groen geglazuurde steentjes. Zie foto hieronder: het teken zit naast het raam in de midden van de foto. Mogelijk werden vanuit het raam ernaast bestuurlijke/gerechtelijke uitspraken gedaan: de zogenaamde bannen (van de kant van de graaf of de baljuw) afgekondigd.

Amsterdam: SintAnthoniespoort-Waagplein: onheilwerend kruis in de muur gemetseld

maalkruis-symbool voor rechtspraak

Dat de oude Anthoniespoort, waarin zich diverse gilden gevestigd hadden, tevens een plek was waar rechtspraak plaatsvond, kan nog blijken uit het feit dat het eeuwen later, in de Franse tijd, nog diende als plek waar in Amsterdam de guillotine werd opgesteld.

A'dam: terechtstelling bij de Waag in de Franse tijd met de guillotine

Drie kruisen

Het Amsterdamse stadswapen heeft 3 maalkruisen, vertikaal boven elkaar. Men vermoed dat het rond 1400 is overgenomen uit het wapen van ene Jan Persijn, een belangrijk heer in Amstelland. Aanvankelijk als banier, later als stadswapen.

Dat men in de stad gezocht heeft naar een symbool waarmee de onafhankelijke rechtspraak goed kon worden uitgedrukt, is wel erg waarschijnlijk.

De associatie met het Andreaskruis ligt m.i. minder voor de hand.

Stadswapen van Amsterdam aan poort van het Burgerweeshuis

Het stadszegel van Amsterdam van rond 1485 laat een hulk (een vroeg soort koggeschip) zien met aan boord een edelman met het wapen van de graaf van Holland-Henegouwen met naast hem een man met de banier van de stad.

Tussen hen in kijkt, moeilijk zichtbaar, een hondje over de reling. De voorstelling herinnert aan de stichtingslegende van de stad.

In die zelfde tijd is ook het eerste zegel met het huidige wapen van Amsterdam ontstaan.

De banier is ook nog zichtbaar op de achtersteven van de hulk.

Stadzegel Amsterdam met de banieren van Amsterdam

Amsterdam: Voormalige stadspoort: Waaggebouw.

Muurteken in Grave

In het vestingstadje Grave is een oude kerk bewaard gebleven die oorspronkelijk werd gebouwd door voor Graafse begijnen tussen 1475 en 1500. De achtermuur is gedeeltelijk origineel met daarin ook weer 'versiering' met ruit en daaropstaand een christelijk-kruis-motief in de vorm van een calvariekruis, verwijzend naar het kruisd op de heuvel Golgotha.

Grave: muurgedeelte van oude kloosterkerk uit 15e eeuw

calvariekruis met dubbele ruit daaronder.

Maar ook op een kerkmuur van de andere Graafse kerk: de hoofdkerk van de stad gewijd aan St. Elizabeth, lijken muurtekens aanwezig, wat aan het licht kwam toen het belendende pand werd gesloopt. Dank aan dhr. Jan Timmermans (Museum Grave) voor de foto.

Deze kerk werd toegewijd aan Elisabeth van Thüringen, die in 1235 door Paus Gregorius IX werd heilig verklaard.

Helaas is de foto te onduidelijk om goed te kunnen zien of het hier om metseltekens gaat.

Grave: muurtekens St. Elizabethskerk

Muurtekens aan de toren van de Catharinakerk te Bunschoten

Aan weerszijden van de ingang van de gotische kerktoren is tijdens de bouw (in opdracht van de Domproost van Utrecht rond 1430) een ruitfiguur aangebracht.

De kerktoren van Bunschoten met ruitmotief aan weerszijden van de ingang.

ruitfiguur op de voet van de Bunschoter toren

ruit met hoek-accenten