|
|
| Museum Schielandshuis: snijraam het paard in de wieg |
Het verhaal rond het paard in de wieg is zo curieus, dat ik daar toch een paar aparte pagina's
aan wil wijden.
Het was op veel plaatsen de naam van een kroeg, maar niet zomaar een kroeg. Het was of een bordeel
of een plek waar hoogzwangere vrouwen terecht konden om anoniem een kind te baren.
Als bordeel zal het Paard in de Wieg doorgaans in de meeste plaatsen waar
er eentje onder deze naam voorkwam, wel goed bij het scheepsvolk bekend zijn geweest.
Condooms werkten toentertijd nog niet goed en geregeld zullen er ongewenste zwangerschappen zijn geweest
onder de meisjes van plezier, maar misschien evengoed onder de dochters der gegoede burgerij.
In van Lennep en ter Gouw: de uithangtekens deel2 wordt verteld, dat het paard in de wieg
vroeger als uithangteken meer voor kwam dan 'tegenwoordig' ( = 1868). Ze noemen er één in Rotterdam in de Zandstraat, en eentje
in Londen in St Martin's Lane.
Uit een oudere bron (Complet Vintner 1720) halen zij aan dat de wieg als uithangteken
2 betekenissen kon hebben: was de wieg met het voeteneinde naar de gevel gekeerd, dan duidde het uithangteken
aan dat een bedrogen meisje aldaar kon bevallen. Was het hoofdeinde van de wieg naar de gevel gekeerd, dan
was het een 'huis van ontucht'.
Rotterdam
Rotterdam kende er in de 1e helft van de 17e eeuw al twee etablissementen onder deze
naam. De ene aan de Leuvehaven en de ander aan de Keizersgracht. Of de eerstgenoemde een
kroeg was is niet met zekerheid bekend. De tweede was dat zeker wel.
Den 27 sten Mei 1626 namelijk verkoopt de havenmeester
Cornelis Maertensz. namens de erfgenamen van zijn moeder Maritgen Pieters aan Willem Jacobsz., „waert int Paert in de
Wiech", een huis aan de zuid-zijde van het Hang, het eerste huis aan den oostkant van het hoekhuis Keizerstraat.
In 1763 was er nog een derde Rotterdamse kroeg die zo heette, nl, aan het Roodezand.
Misschien is de naam later overgegaan op een kroeg aan de overkant van dezelfde straat, want in het pand, waaruit het bovenlicht
(zie foto) afkomstig is, was voor 1839 nog geen danskroeg gevestigd. Misschien is toen ook het snijraam mee
overgestoken (informatie van de historische R'dam-site van Engelfriet), maar dat hoeft niet. Dit snijraam kan toch
ook goed van de tijd rond 1840 zijn.
|
| Naam van een huis: tekst boven deur in centrum Zierikzee (1671) |
|
| Opoe Roelofs, logementhoudster van 'het paard in de wieg' |
Zierikzee en Amsterdam
Aan de Oude Haven 50 in Zierikzee bevond zich ook een Paert in de wiege. Deze naam
wordt al vermeld in 1671.
Amsterdam kende een Paard in de wieg op het Rusland. Logementhoudster was ene
opoe Roelofs, waarvan op het internet (door Mies Waltman) nog een foto bewaard gebleven is.
Kerkelijke oorsprong
De gevelsteen in de Oude kerk te Amsterdam.
Vreemdgenoeg stamt het begrip Paard in de wieg nog uit de middeleeuwen. Maar dan
moeten we het zoeken in de kerkelijke sfeer.
Nog tot in het midden van de 17e eeuw kon men de voorstelling op een middeleeuwse gevelsteen in de
Oude Kerk te Amsterdam als een bas-relief aantreffen.
Het was uitgehouwen in de lijst van het koor boven de noorder zijdeur, en zou vermoedelijk stammen uit de
15e eeuw. Het paard lag er evenals op de uithangborden, op de rug in de wieg. Maar hier in de kerk werd deze
wieg gewiegd door een kat, terwijl er een ezel bij stond op de kansel.
Dit wordt eveneens vermeld in van Lennep en ter Gouw: Uithangtekens deel 2. Van Lennep
en ter Gouw waren twee mannen die in de 19e eeuw een uitgebreide inventarisatie maakten van de meeste Nederlandse uithangtekens
en gevelstenen.
Het paard in de wieg is een hoogst eigenaardige gevelsteen voor in een kerk. Maar helaas de steen was toen
(1868) al spoorloos verdwenen.
Van deze verdwenen gevelsteen uit de Oude Kerk bestaat er geen tekening, zodat we niet precies weten wat
die 17e eeuwers destijds nog gezien hebben.
Mijn verklaring is deze, en ik hoop dat ik op het rechte spoor zit:
De ezel, was hoogstwaarschijnlijk een man, die als masker een ezelskop droeg.
De gevelsteen in de Oude kerk toont ons een situatie waarin een Germaanse priester
preekt over een heilig paard in de kribbe.
Het was dus een cartoon, waarin de gek gestoken werd met het oude geloof.
En dan nog een kat. De latere bijgelovige angst voor een zwarte kat was toen allang
gemeengoed geworden: symbool van hekserij.
Het toentertijd nog volop aanwezige bijgeloof werd erdoor op de korrel genomen. Door het zo af te beelden
kwam de boodschap ervan bij de gewone man vast wel aan.
Een priester getooid met een ezelskop, daar zat toch immers een belachelijk geloof achter. En je aanbidt toch
geen paard in de plaats van het christuskind. Dat was toch wel heel verderfelijk en ronduit schandelijk. De
ezel zag men toen als domme tegenhanger van het schrandere paard.
Die priester is dom als een ezel, zo'n paard is mal en onzinnig en er is hekserij in het spel.
Dat was de (vermoedelijke) boodschap.
In het Amsterdam van 1400 herinnerde men zich uit overlevering vast nog de priesters, die zich altijd hadden
ingezet voor het welzijn van de bevolking. Ze voorspelden of een oorlog zinvol was of niet, ze waarschuwden voor alle
mogelijke gevaren, ze genazen zieken, én ze waren een onmisbare schakel in het beteugelen van het godengeweld, dat in
de vorm van grote en kleine rampen van tijd tot tijd over je heen kwam.
Maar de kerkelijke autoriteiten ergerden zich eraan dat de gewone mensen nog steeds zo vasthielden aan hun
oude heidense gebruiken. De gevelsteen in de Oude kerk vormde daarop een antwoord.
Tsjechië
En dan de overstap naar een andere plek waar men het paard in de wieg kent. In Tsjechië zien we
ook in een christelijke omgeving het paard in de wieg. Weer staat er iemand op de kansel, helaas slecht herkenbaar, maar eerder
een krijger dan een pastoor, en de kat is hier vervangen door de zwaan.
|
| Paard in de wieg in Cesky-Krumlov (Tsjechië) |
|
| Woonhuis in Cesky Krumlov, waarin de muurschildering gevonden is. |
We moeten daarvoor naar het zuid-Tsjechische plaatsje Cesky Krumlov, waar diverse
middeleeuwse muurschilderingen bewaard zijn gebleven met een christelijk karakter. De meeste daarvan zijn aangebracht in kerken
en kloosters, maar een enkele ook in een woonhuis.
De foto (boven) laat een muurschildering van een woonhuis zien uit ca 1470, met, onder anderen, een
paard in de wieg, een zwaan (geeerd en vereerd door de ouden) en rechtsboven een als krijger vermomde figuur
op een kansel.
Rechtsonder is nog het hoofd en de staf van een bisschop te zien, die misschien als veroordelende vingerwijzing
is op te vatten. Het paard ligt hier echter niet op zijn rug, maar het bed is wel degelijk te zien als
een schommelwieg.
De strekking kan dezelfde zijn geweest als die in Amsterdam. Belachelijk maken wat voor sommigen (velen?) nog
heilig was.
Opvanghuis en bordeel
Maar ook het paard in de wieg kreeg nog een symbolisch vervolg in de tijd.
Als je steeds voelt en de voorstelling moet zien, waarin er door de kerk wordt afgegeven op iets wat
jou heilig is, omdat het heilig was voor je grootouders en overgrootouders, dan komt er iets in opstand. De stripfiguur uit
deze ene cartoon, moet en kan al wel binnen een paar generaties tot een soort van heldenstatus zijn uitgegroeid. De
uitbaters van bepaalde herbergen hebben zich aangesproken gevoeld.
Meisjes en vrouwen, die een kind moesten krijgen, dat niet in de familie welkom was, hadden
een opvangadres nodig.
Velen van hen kunnen al in de prostitutie hebben gezeten. Het verderfelijke beeld van het paard in een
bed moet ook hen hebben aangesproken, omdat ze zelf, liggend in bed, in schande een kind moesten krijgen.
En zo wordt het begrip ten slotte een soort geuzen-naam voor een plek van losse zeden.
Antwerpen
Dit prachtige diephuis, vroeger gekend als 'De Roose' en 'Het Peerd in de Wieg', staat aan de Meir (nr87)
in Antwerpen.
|
| Antwerpen: de Meire: pand dat ooit het peerd in de wieg heette. |
|
